Sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự không đơn thuần là điều chỉnh những trình tự, thủ tục trong hoạt động điều tra, truy tố và xét xử, mà còn đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế thực thi quyền tư pháp, nâng cao hiệu quả giải quyết vụ án và bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự. Trong tiến trình ấy, tính thống nhất của hệ thống pháp luật và khả năng áp dụng các quy định vào thực tiễn trở thành những vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Tại ULAW Legal Insight số 19, PGS.TS. Lê Huỳnh Tấn Duy – Phó Trưởng khoa Luật Hình sự, Trưởng Bộ môn Luật Tố tụng hình sự, Trường Đại học Luật TP.HCM mang đến góc nhìn học thuật về Dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), tập trung vào yêu cầu hoàn thiện các quy định pháp luật, bảo đảm sự đồng bộ giữa những văn bản có liên quan và nâng cao chất lượng hoạt động tư pháp.
Đổi mới thủ tục tố tụng theo hướng hiệu quả, nhân văn
Theo những phân tích của PGS.TS. Lê Huỳnh Tấn Duy, một trong những định hướng đáng chú ý của Dự thảo là đổi mới tố tụng hình sự theo hướng tinh gọn, hiệu quả, tăng cường tính nhân đạo và phân hóa phương thức xử lý trách nhiệm hình sự.
Cách tiếp cận này thể hiện qua việc nghiên cứu hoàn thiện các cơ chế không khởi tố vụ án hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự và áp dụng thủ tục rút gọn trong những trường hợp đáp ứng điều kiện luật định.
Theo Phó Giáo sư, những điều chỉnh đó phản ánh yêu cầu xây dựng một hệ thống tố tụng có khả năng xử lý linh hoạt các tình huống pháp lý, phân bổ hợp lý nguồn lực tư pháp, đồng thời bảo đảm sự tương xứng giữa tính chất vụ việc và phương thức giải quyết.
Đáng chú ý, Dự thảo còn đặt ra các nội dung liên quan đến giám sát điện tử thay thế biện pháp tạm giam, mở rộng một số trường hợp khởi tố theo yêu cầu của bị hại, hoàn thiện cơ chế bào chữa chỉ định và nghiên cứu tổ chức tố tụng trên môi trường điện tử.
Tuy nhiên, PGS.TS. Lê Huỳnh Tấn Duy cho rằng việc bổ sung các cơ chế tiến bộ cần được đặt trong tổng thể hệ thống pháp luật hiện hành, bởi một quy định chỉ thực sự phát huy giá trị khi được thiết kế rõ ràng, thống nhất và có đủ điều kiện để thực thi trong thực tế.
Những vấn đề cần bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật
Một nội dung nổi bật trong các kiến nghị của PGS.TS. Lê Huỳnh Tấn Duy là yêu cầu rà soát những điểm chưa tương thích giữa Dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự với các đạo luật và văn bản pháp luật có liên quan.
Chẳng hạn, đối với quyền bào chữa của người chưa thành niên bị buộc tội, quy định về việc từ chối người bào chữa chỉ định cần được đối chiếu chặt chẽ với Luật Tư pháp người chưa thành niên. Theo phân tích của ông Duy, sự khác biệt trong cách thiết kế quy định có thể dẫn đến những cách hiểu và áp dụng không thống nhất, ảnh hưởng trực tiếp đến cơ chế bảo vệ quyền lợi của nhóm chủ thể cần được bảo đảm đặc biệt trong tố tụng hình sự.
Bên cạnh đó, Phó Giáo sư cũng lưu ý đến quy định về nghĩa vụ giao nộp chứng cứ, tài liệu và đồ vật mà người bào chữa thu thập được. Vấn đề không chỉ nằm ở việc xác định trách nhiệm cung cấp chứng cứ, mà còn ở cách diễn đạt quy phạm sao cho tránh phát sinh những cách hiểu khác nhau về thời điểm thực hiện nghĩa vụ này.
Theo PGS.TS. Lê Huỳnh Tấn Duy, việc hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự còn đòi hỏi sự phân định chính xác địa vị pháp lý của các chủ thể tham gia tố tụng.
Trong đó, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp và người bị bắt cần được xem xét trên cơ sở sự khác biệt về tư cách tố tụng. Việc quy định quyền và nghĩa vụ của các chủ thể có địa vị pháp lý không hoàn toàn giống nhau trong cùng một điều luật có thể làm phát sinh bất cập về kỹ thuật lập pháp và nhận thức pháp lý.
Những vấn đề này cho thấy tính thống nhất của một bộ luật không chỉ được quyết định bởi nội dung từng điều khoản, mà còn phụ thuộc vào sự liên kết giữa các chế định và khả năng tương thích với toàn bộ hệ thống pháp luật.
Bảo đảm quyền bào chữa và hoàn thiện cơ chế chứng cứ
Từ góc độ bảo vệ quyền con người, PGS.TS. Lê Huỳnh Tấn Duy đặc biệt quan tâm đến việc hoàn thiện các quy định bảo đảm quyền bào chữa trong tố tụng hình sự.
Một trong những đề xuất của ông là nghiên cứu ghi nhận đầy đủ hơn quyền gặp riêng giữa người bào chữa và người bị buộc tội đang bị tạm giữ, tạm giam, với yêu cầu bảo đảm tính bảo mật của nội dung trao đổi.
Theo Phó Giáo sư, việc bảo vệ tính riêng tư trong quan hệ giữa người bào chữa và người bị buộc tội có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng chuẩn bị và thực hiện hoạt động bào chữa một cách hiệu quả.
Cùng với đó, cần nghiên cứu hoàn thiện cơ chế thu thập chứng cứ của người bào chữa, trong đó làm rõ trách nhiệm cung cấp tài liệu, chứng cứ của các cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan, trên cơ sở những điều kiện và giới hạn phù hợp.
Đối với chế định chứng cứ, PGS.TS. Lê Huỳnh Tấn Duy đề xuất tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện khái niệm chứng cứ dựa trên nền tảng lý luận khoa học hiện đại, đồng thời quan tâm nhiều hơn đến chứng cứ điện tử.
Trong bối cảnh các hoạt động xã hội ngày càng gắn với môi trường số, việc thu thập, bảo quản, kiểm tra, đánh giá và sử dụng chứng cứ điện tử đặt ra những yêu cầu mới đối với cả kỹ thuật tố tụng và cơ chế bảo đảm tính hợp pháp, độ tin cậy của chứng cứ.
Đây cũng là một trong những nội dung thể hiện sự cần thiết phải tiếp cận việc sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự từ những biến đổi thực tế của đời sống và sự phát triển công nghệ.
Hướng đến nền tư pháp hiện đại, lấy con người làm trung tâm
Không chỉ tập trung vào việc khắc phục những điểm chưa thống nhất, PGS.TS. Lê Huỳnh Tấn Duy còn đề xuất nghiên cứu những phương thức tố tụng đã được ghi nhận trong kinh nghiệm lập pháp quốc tế. Đáng chú ý là định hướng phát triển các cơ chế tư pháp phục hồi, trong đó có hòa giải giữa bị hại và người phạm tội, nhằm tăng cường khả năng bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị hại và mở rộng những phương thức giải quyết phù hợp với tính chất từng vụ án.
Một hướng nghiên cứu khác được ông Duy đề cập là thủ tục thu hồi tài sản do phạm tội mà có không thông qua kết tội trong những trường hợp đáp ứng điều kiện pháp luật; đồng thời xem xét khả năng kết hợp nguyên tắc truy tố bắt buộc với cơ chế tùy nghi truy tố có kiểm soát.
Theo Phó Giáo sư, những định hướng này cần được nghiên cứu cẩn trọng trên cơ sở điều kiện thực tiễn Việt Nam, kinh nghiệm quốc tế và yêu cầu kiểm soát chặt chẽ việc thực thi quyền lực tư pháp.
Từ các vấn đề cụ thể của Dự thảo, những phân tích của PGS.TS. Lê Huỳnh Tấn Duy làm nổi bật một yêu cầu có tính xuyên suốt: hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự phải đồng thời hướng đến hiệu quả hoạt động tư pháp, tính thống nhất của hệ thống pháp luật và sự bảo đảm thực chất quyền, lợi ích hợp pháp của con người.
Bởi lẽ, giá trị của một cuộc cải cách không chỉ thể hiện ở số lượng quy định được sửa đổi, bổ sung, mà còn ở khả năng tạo dựng những thủ tục tố tụng minh bạch, khả thi và công bằng khi được áp dụng vào thực tiễn.
Thông qua góc nhìn khoa học của PGS.TS. Lê Huỳnh Tấn Duy, ULAW Legal Insight số 19 tiếp tục góp phần mở rộng không gian trao đổi học thuật về những vấn đề pháp lý có ý nghĩa quan trọng đối với tiến trình cải cách tư pháp, đồng thời khẳng định vai trò của nghiên cứu và phản biện khoa học trong quá trình xây dựng, hoàn thiện pháp luật Việt Nam.
Thực hiện: Phòng Truyền thông và Quan hệ Doanh nghiệp