Trong nền kinh tế số, tài sản trí tuệ ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng, góp phần tạo nên giá trị và năng lực cạnh tranh của cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là AI tạo sinh, đang làm thay đổi mạnh mẽ phương thức sáng tạo, khai thác và phổ biến các sản phẩm trí tuệ. Điều này đặt ra nhiều vấn đề pháp lý mới, từ việc xác định tác giả, phạm vi bảo hộ cho đến nguy cơ xâm phạm quyền trong quá trình sử dụng dữ liệu và tạo lập nội dung.
Xung quanh vấn đề này, TS. Nguyễn Phương Thảo – Trưởng Bộ môn Luật Dân sự, Khoa Luật Dân sự, Trường Đại học Luật TP.HCM đã có những trao đổi trong chương trình ULAW Legal Insight số 10 với chủ đề “Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trong nền kinh tế số”.
Tài sản trí tuệ – nguồn lực cốt lõi của nền kinh tế số
Trong môi trường số, một tác phẩm có thể được sao chép, chỉnh sửa và phổ biến với tốc độ rất nhanh, vượt qua giới hạn về không gian và phạm vi tiếp cận truyền thống. Cùng với những lợi ích mà công nghệ mang lại, nguy cơ sử dụng trái phép, sao chép hoặc khai thác thành quả sáng tạo mà không có sự đồng ý của tác giả, chủ sở hữu quyền cũng ngày càng gia tăng.
Theo TS. Thảo, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ vì vậy có ý nghĩa quan trọng trong việc ghi nhận và bảo vệ thành quả sáng tạo của con người. Cơ chế bảo hộ không chỉ hướng đến lợi ích của tác giả, chủ sở hữu mà còn góp phần khuyến khích hoạt động nghiên cứu, đầu tư và đổi mới sáng tạo.
Tuy nhiên, việc bảo hộ cũng cần bảo đảm sự cân bằng hợp lý giữa quyền của chủ thể sáng tạo với lợi ích chung của xã hội, tránh để cơ chế bảo vệ quyền trở thành rào cản đối với khả năng tiếp cận tri thức, ứng dụng công nghệ và sáng tạo tiếp nối.
AI là công cụ sáng tạo, không phải tác giả
Sự phát triển của AI tạo sinh khiến quá trình sáng tạo trở nên phức tạp hơn. Chỉ thông qua những câu lệnh, người sử dụng có thể yêu cầu hệ thống tạo ra văn bản, hình ảnh, âm nhạc hay nhiều loại nội dung khác với mức độ hoàn thiện ngày càng cao.
Tuy nhiên, theo TS. Thảo, cần phân biệt giữa khả năng tạo ra một sản phẩm của AI với tư cách tác giả theo nghĩa pháp lý. Hoạt động sáng tạo được pháp luật quyền tác giả bảo vệ phải gắn với con người và lao động trí tuệ của con người. AI về bản chất vẫn là một công cụ công nghệ, không có ý chí độc lập và không thể tự mình thực hiện các quyền, nghĩa vụ pháp lý như một cá nhân.
Từ đó, cần phân biệt giữa nội dung hoàn toàn do AI tạo ra và tác phẩm do con người sáng tạo với sự hỗ trợ của AI. Đối với trường hợp có sự tham gia của con người, việc xem xét bảo hộ phải đặt trọng tâm vào mức độ đóng góp sáng tạo thực tế của người sử dụng.
Dấu ấn sáng tạo của con người là yếu tố quyết định
Một trong những vấn đề quan trọng được TS. Thảo nhấn mạnh là không phải cứ sử dụng AI để tạo ra sản phẩm thì người sử dụng mặc nhiên trở thành tác giả. Việc nhập một câu lệnh đơn giản và sử dụng nguyên trạng kết quả mà hệ thống đưa ra khó có thể đồng nhất với quá trình trực tiếp sáng tạo một tác phẩm.
Ngược lại, nếu người sử dụng chủ động hình thành ý tưởng, xác định nội dung, cấu trúc, phong cách; liên tục điều chỉnh yêu cầu, lựa chọn kết quả, sắp xếp các thành phần và trực tiếp chỉnh sửa để hoàn thiện sản phẩm, thì cần xem xét phần đóng góp sáng tạo thực tế của con người trong sản phẩm đó.
Theo TS. Thảo, điều cốt lõi là phải xác định được dấu ấn sáng tạo của con người. AI có thể hỗ trợ quá trình sáng tạo nhưng không thay thế vai trò của con người trong việc hình thành những yếu tố mang tính sáng tạo và nguyên gốc của tác phẩm.
Vì vậy, đối với các sản phẩm có sự kết hợp giữa con người và AI, không nên chỉ căn cứ vào việc AI có được sử dụng hay không, mà cần đánh giá cụ thể con người đã tham gia vào quá trình hình thành sản phẩm ở mức độ nào và phần nào của kết quả cuối cùng thực sự phản ánh lao động trí tuệ của họ.
Bảo hộ đầu ra không thể tách rời tính hợp pháp của dữ liệu đầu vào
Bên cạnh vấn đề xác định tác giả đối với sản phẩm do AI hỗ trợ tạo ra, TS. Thảo cũng lưu ý đến một khía cạnh quan trọng khác: dữ liệu đầu vào được sử dụng trong quá trình vận hành và huấn luyện AI.
Các hệ thống AI có thể xử lý một lượng dữ liệu rất lớn, trong đó có những tác phẩm, hình ảnh, âm nhạc và nhiều loại nội dung thuộc phạm vi bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Vì vậy, việc khai thác và sử dụng những dữ liệu này không thể tách rời việc tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền.
Đồng thời, sản phẩm đầu ra do AI tạo ra cũng có khả năng chứa đựng những yếu tố giống hoặc tương đồng với tác phẩm đã tồn tại. Người sử dụng vì thế cần thận trọng khi khai thác, công bố hoặc sử dụng thương mại các nội dung được tạo ra bằng AI.
Nói cách khác, việc xem xét khả năng bảo hộ đối với sản phẩm đầu ra không đồng nghĩa với việc mọi hoạt động dẫn đến việc hình thành sản phẩm đó đều đương nhiên hợp pháp.
Chủ động quản trị quyền trong môi trường số
Trong bối cảnh ranh giới giữa sáng tạo của con người và nội dung do công nghệ hỗ trợ ngày càng trở nên khó xác định, theo TS. Thảo, người sáng tạo cần nâng cao ý thức về quyền sở hữu trí tuệ ngay trong quá trình sử dụng công nghệ.
Việc lưu giữ các bản thảo, quá trình chỉnh sửa, câu lệnh sử dụng với AI hay những tài liệu thể hiện quá trình hình thành tác phẩm có thể giúp chứng minh mức độ tham gia và dấu ấn sáng tạo của con người khi cần thiết.
Đối với tổ chức, doanh nghiệp và các đơn vị sản xuất nội dung, việc sử dụng AI cũng cần đi kèm với cơ chế kiểm soát phù hợp, đặc biệt là trong việc xác định nguồn dữ liệu, phạm vi sử dụng công cụ, trách nhiệm đối với sản phẩm đầu ra và quyền sở hữu đối với những sản phẩm được tạo ra trong quá trình làm việc.
Bảo vệ sáng tạo nhưng không cản trở đổi mới
AI đang mở ra những phương thức sáng tạo mới, đồng thời đặt hệ thống pháp luật sở hữu trí tuệ trước yêu cầu phải thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của công nghệ.
Theo TS. Thảo, vấn đề không nằm ở việc phủ nhận hay hạn chế sự phát triển của AI, mà là xác định một cơ chế phù hợp để công nghệ có thể được khai thác phục vụ hoạt động sáng tạo trong khi quyền và lợi ích hợp pháp của con người vẫn được bảo đảm.
Trong bối cảnh đó, việc xác định rõ dấu ấn sáng tạo của con người, nâng cao ý thức tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và sử dụng AI một cách có trách nhiệm là những yếu tố quan trọng. Khi công nghệ được đặt đúng vai trò là công cụ hỗ trợ con người, bảo hộ sở hữu trí tuệ sẽ không đối lập với đổi mới sáng tạo, mà trở thành nền tảng để hoạt động sáng tạo phát triển bền vững trong nền kinh tế số.
Thực hiện: Phòng Truyền thông và Quan hệ Doanh nghiệp